Лукот (Allium sativum L.) е една од најзначајните градинарски култури, која има широка примена во исхраната и релативно добра пазарна побарувачка. Неговото производство е застапено во повеќе региони во Македонија, а благодарение на можноста за есенско и пролетно садење, производителите можат да го приспособат производството на локалните климатски услови и потребите на пазарот.
Есенското садење има посебно значење бидејќи овозможува растенијата да формираат коренов систем пред зимата, а со затоплувањето на времето напролет да продолжат со интензивен раст и развој. Правилниот избор на саден материјал, подготовката на почвата и почитувањето на оптималниот рок за садење се основа за добивање здрави растенија и квалитетни главици.
Кога е најдобро време за есенско садење?
Во македонски услови, есенското садење најчесто се врши во периодот од втората половина на октомври до втората половина на ноември, зависно од регионот, надморската височина и временските услови.
Основната цел е лукот да има доволно време да развие коренов систем пред настапувањето на ниските зимски температури, но да не дојде до прекумерен развој на надземниот дел пред зимата.
Доколку се засади премногу рано, при потопла есен може да дојде до поинтензивно развивање на листовите, кои потоа се почувствителни на измрзнување. Од друга страна, премногу доцното садење може да резултира со недоволно вкоренување, нерамномерно никнување и послаб почетен развој напролет.
Најдобро е да се избере период кога почвата е умерено влажна, растресита и погодна за обработка.
Избор на квалитетен саден материјал – прв чекор кон добар принос
За разлика од голем број други градинарски култури, лукот најчесто се размножува вегетативно, преку садење на поединечни чешниња од главицата.
Квалитетот на чешнињата директно влијае врз никнувањето, почетниот пораст и конечниот принос. Затоа, за садење треба да се избираат здрави, добро развиени и крупни главици, без механички оштетувања, промена на бојата и знаци на гниење.
При подготовката на садниот материјал треба да се внимава на следното:
- Да се користат здрави главици со добро оформени чешниња.
- Да се избираат покрупните и добро развиени чешниња, бидејќи вообичаено имаат поголеми резерви на хранливи материи.
- Да не се користат оштетени или омекнати чешниња.
- Раздвојувањето на главиците на поединечни чешниња да се врши непосредно пред садењето.
- Да не се отстранува заштитната обвивка на чешнињата, бидејќи таа ги штити од механички оштетувања и губење на влага.
Потеклото на садниот материјал исто така е од големо значење. Во случај кога не ни е познато потеклото, садниот материјал може да потекнува и од место каде претходната година имало сериозни проблеми со гниење и други заболувања. Користењето здрав и проверен саден материјал значително го намалува ризикот од внесување на причинители на болести во новиот насад.
Подготовка на почвата и основно ѓубрење
Лукот најдобро успева на плодни, структурни и добро дренирани почви, со добра водно-воздушна рамнотежа. Најпогодни се лесните до средно тешки почви, додека тешките и слабо пропустливи почви треба да се избегнуваат поради опасноста од задржување вода и гниење на чешнињата.
Оптималната реакција на почвата е слабо кисела до неутрална, приближно pH 6,0–7,0.
Пред садењето потребно е да се изврши основна обработка на почвата, со цел да се обезбеди растресит слој во кој чешнињата ќе можат лесно да се вкоренат. Парцелата треба да биде добро израмнета, без поголеми грутки и растителни остатоци.
Основното ѓубрење треба да се планира врз основа на агрохемиска анализа на почвата. Особено внимание треба да се посвети на содржината на фосфор и калиум, кои имаат важна улога во развојот на кореновиот систем и формирањето на главиците.
Органското ѓубрење може да придонесе за подобрување на структурата и плодноста на почвата. Доколку се користи арско ѓубре, тоа треба да биде добро прегорено и внесено во почвата навреме пред садењето.
Прекумерното внесување азот во есенскиот период не е пожелно. Потребите за азот се поголеми во периодот на активен пролетен пораст.
Технологија на садење – длабочина, растојание и густина
Садењето може да се врши рачно или машински, зависно од големината на површината и расположливата механизација.
Чешнињата се поставуваат вертикално, со врвот насочен нагоре, а базалниот дел од кој се развива коренот надолу. Ова овозможува правилно никнување и рамномерен развој на растенијата.
Вообичаено се препорачуваат следните растојанија:
- Меѓуредово растојание: 20–30 cm.
- Растојание во редот: 8–12 cm.
- Длабочина на садење: приближно 4–6 cm, мерено од врвот на чешнето до површината на почвата.
По садењето, почвата треба внимателно да се затвори над чешнињата, без силно набивање.
Наводнување и нега на насадот во текот на зимата
Во есенскиот период, доколку почвата има доволно природна влажност, дополнително наводнување најчесто не е потребно. Меѓутоа, при подолги сушни периоди и недостиг на врнежи, умерено наводнување може да помогне во полесното вкоренување.
Лукот не поднесува долготрајно задржување вода во почвата. Прекумерната влажност создава поволни услови за развој на почвени патогени и гниење на садниот материјал.
На пролет, со започнувањето на активниот раст, потребно е да се следи состојбата на насадот, да се отстрануваат плевелите и да се изврши соодветна прихрана доколку тоа го бараат почвената анализа и состојбата на растенијата.
Најчести болести и проблеми при производството на лук
Еден од најголемите предизвици во производството на лук е појавата на почвени заболувања, кои можат да предизвикаат пропаѓање на растенијата и значително намалување на приносот. Некои од најсериозните заболувања на лукот се следните:
Белото гниење (Sclerotium cepivorum)
Ова е едно од најопасните заболувања кај лукот и другите култури од родот Allium. Првите симптоми најчесто се забележуваат како пожолтување и венење на листовите, проследени со гниење на подземниот дел од растението. На заразеното ткиво може да се забележи бела, памуклеста габна превлака, а подоцна и ситни црни структури (склероции).
Причинителот може да преживее во почвата многу години, поради што контролата е исклучително тешка. Затоа, најважна е превенцијата: користење здрав саден материјал, избегнување садење на парцели со претходна појава на болеста и почитување на плодоредот.
Фузариозно гниење (Fusarium spp.)
Фузариозното гниење може да го зафати базалниот дел на главицата и кореновиот систем. Заразените растенија покажуваат пожолтување, слабеење на растот и постепено пропаѓање. При пресек на заразената главица може да се забележат промени во бојата и структурата на ткивото.
За намалување на ризикот важно е да се користи здрав саден материјал, да се избегнуваат оштетувања на чешнињата и да се обезбеди добра дренажа на почвата.
Гниење на чешнињата поради прекумерна влажност
Доколку лукот се сади во тешки почви, со слаба дренажа или при прекумерно наводнување, може да дојде до гниење на садниот материјал и нерамномерно никнување. Поради тоа, изборот на соодветна парцела и правилното регулирање на влажноста се особено важни.
Плодоредот е важна мерка за здрав насад
Како и останатите градинарски култури, лукот не треба да се одгледува постојано на иста површина. Повторувањето на културата на исто место го зголемува ризикот од акумулација на почвени патогени и штетници, особено на причинителот на белото гниење.
Се препорачува во плодоредот лукот да се враќа на истата парцела по најмалку 4–5 години, а кај парцели со потврдена појава на бело гниење потребен е многу подолг период и избегнување на сите осетливи култури.
Како добри предусеви можат да послужат житните култури и некои други култури кои не припаѓаат на фамилијата Alliaceae. Треба да се избегнуваат кромид, праз и други сродни култури, бидејќи делат слични почвени проблеми.
Наш совет
Успешното производство на лук започнува уште со изборот на парцелата и садниот материјал. Не брзајте со садењето пред да се обезбедат соодветни услови за работа, но не дозволувајте ниту преголемо одложување до периодот на силни мразеви.
Посебно внимание посветете на здравствената состојба на чешнињата и историјата на парцелата. Доколку на одредена површина претходно имало проблеми со бело гниење, избегнувајте повторно садење лук и други сродни култури.
Имајте предвид дека крупните главици не се добиваат само со употреба на повеќе ѓубрива, туку со комбинација од квалитетен саден материјал, правилна густина, урамнотежена исхрана, добра структура на почвата и навремена заштита. Со правилно планирање уште во есен, значително се зголемуваат шансите за здрав насад и квалитетен принос во следната производна сезона.
