Tuta absoluta, позната како доматен молец, доматен листокоп или доматен црв, е еден од значајните штетници во производството на домати, особено во заштитени простори. Штетникот може брзо да се намножи и да предизвика сериозни оштетувања на листовите, стеблото и плодовите, а неговата контрола дополнително се отежнува поради развојот на отпорност кон одредени инсектициди.
Затоа, успешната заштита не треба да се темели само на хемиски третмани. Најефикасен пристап е интегрираното управување со штетници (IPM), кое комбинира редовно следење, превентивни мерки, феромонски стапици, биолошка контрола и, кога е неопходно, внимателно избрани инсектициди.
Како се развива и каде се појавуваат штетите?
Tuta absoluta поминува низ четири развојни стадиуми: јајце, ларва, кукла и возрасна единка. Најголемите директни штети ги предизвикува ларвата.
Женките ги положуваат јајцата најчесто поединечно на долната страна на листовите, но може да ги положат и на стеблата и во близина на цветовите. По изведувањето, ларвите навлегуваат во растителното ткиво и создаваат карактеристични „мини“ или галерии во листовите. Може да напаѓаат и стебла, точки на растење, цветови и плодови.
Кога ќе заврши ларвалниот развој, ларвата го напушта местото на хранење и се кукли, најчесто на листовите или во почвата, но куклирањето може да се случи и во галериите или плодовите. Од куклата се развива возрасниот молец, кој повторно се размножува и го започнува циклусот.
Брзиот развој и високата способност за ширење овозможуваат популацијата на штетникот за кратко време значително да се зголеми.
Како да ја препознаете Tuta absoluta?
Раното откривање е еден од најважните предуслови за успешна контрола. Производителите треба редовно да ги прегледуваат растенијата, особено младите листови и врвните делови.
Најкарактеристични симптоми се:
- минирани листови – неправилни светли или проѕирни галерии во листовото ткиво;
- присуство на ларви во галериите;
- оштетувања на стеблата и младите растителни делови;
- оштетувања на цветовите;
- дупки и галерии на плодовите, особено кај зелените плодови;
- деформирани или недоволно развиени плодови;
- предвремено опаѓање на цветовите или плодовите;
- при посилен напад, сушење и пропаѓање на делови од растението, а во екстремни случаи и на целото растение.
Како изгледа штетникот?
Јајцата се многу мали, овални и со бело-жолтеникава боја, која потемнува пред изведувањето. Ларвите по изведувањето се светли, а со хранењето стануваат зеленикави до розеникави и достигнуваат должина од околу 7,5 mm.
Возрасниот молец е мал, со должина од околу 10 mm и сребрено-сива боја. Поради неговата големина и активност, визуелното забележување на возрасните единки во насадот не е секогаш доволно за навремено откривање на проблемот.
Следењето е првиот чекор во контролата
Редовното следење на популацијата овозможува штетникот да се открие пред да предизвика сериозни оштетувања.
Феромонските стапици се една од најкористените алатки за следење на појавата на Tuta absoluta. Тие го привлекуваат главно машкиот пол и овозможуваат навремено да се регистрира активноста на штетникот.
Лепливите плочи може да се користат за следење на возрасните единки, додека прегледот на листовите и пребарувањето на јајца и ларви дава дополнителни информации за реалното ниво на напад.
Важно е да се нагласи дека бројот на фатени молци сам по себе не треба да биде единствен критериум за донесување одлука за третирање. Ефикасноста на стапиците зависи од повеќе фактори, а присуството на јајца, ларви и активни оштетувања на растенијата е исто така од големо значење.
Феромони и нарушување на парењето
Покрај следењето, феромоните може да се користат и за масовно заробување или за нарушување на парењето.
При нарушување на парењето, во производниот простор се поставува доволна количина феромон со цел да се отежне пронаоѓањето на женките од страна на мажјаците. На овој начин се намалува можноста за успешно размножување и постепено се намалува популацијата.
Овој пристап може да биде особено корисен во добро затворени стакленички објекти. Ефикасноста може значително да се намали кај отворени или слабо затворени пластеници, каде што молците полесно влегуваат и излегуваат од објектот.
Биолошка контрола – важен дел од современата заштита
Биолошката контрола претставува употреба на природни непријатели и биолошки агенси за намалување на популацијата на штетникот.
Кај Tuta absoluta особено значајни се предаторските инсекти од групата мириди, меѓу кои Nesidiocoris tenuis и Macrolophus pygmaeus. Тие може да се користат во програми за биолошка контрола, а во некои услови може да се сретнат и природно во производството.
Дополнителна можност претставуваат микробиолошките биопестициди. Истражувањата покажуваат потенцијал кај бактерии, ентомопатогени габи, вируси и нематоди.
Особено внимание е посветено на:
- Bacillus thuringiensis (Bt);
- Beauveria bassiana;
- Metarhizium anisopliae;
- ентомопатогени нематоди од родовите Steinernema и Heterorhabditis.
Нивната ефикасност зависи од конкретниот препарат, развојниот стадиум на штетникот, условите во производниот простор и начинот на примена. Затоа, при изборот на биолошки препарат секогаш треба да се провери дали е регистриран и дозволен за употреба во конкретната култура и земја.
Изборот на сорта може да помогне
Развојот на сорти со поголема отпорност кон Tuta absoluta е една од перспективните стратегии за долгорочна и одржлива заштита.
Истражувањата покажуваат дека одредени карактеристики на растението, како што се густината и составот на жлездестите трихоми, како и присуството на одредени природни соединенија во листовите, може да влијаат врз хранењето, положувањето јајца и преживувањето на ларвите.
Сепак, отпорноста на растението не треба да се разгледува како единствено решение. Одредени карактеристики што го отежнуваат хранењето на Tuta absoluta може истовремено да влијаат и врз природните непријатели на штетникот. Затоа, најдобри резултати се очекуваат кога отпорноста на сортата се комбинира со други мерки од IPM.
Интегрирано управување – најдобар пристап
Tuta absoluta тешко се контролира со една мерка. IPM пристапот има за цел да ја одржува популацијата на штетникот под нивото на кое предизвикува економски значајна штета, наместо по секоја цена целосно да го искорени штетникот.
Практично, тоа значи комбинација од:
1. Превенција
Одржување на добри хигиенски услови во пластеникот и отстранување на растителните остатоци и заразените делови може да помогне во намалување на изворите на инфекција и почетната популација.
2. Редовно следење
Поставување феромонски и лепливи стапици и редовен преглед на листовите, цветовите и плодовите овозможува рано откривање.
3. Механичка контрола
Силно нападнатите листови и растителни делови треба навремено да се отстранат и безбедно да се уништат, наместо да останат во или покрај производниот простор.
4. Биолошка контрола
Каде што условите дозволуваат, треба да се користат природни непријатели и регистрирани биолошки препарати.
5. Феромонски мерки
Феромоните може да се користат за следење, масовно заробување и, во соодветни услови, нарушување на парењето.
6. Хемиска контрола – само кога е потребно
Инсектицидите треба да бидат дел од интегрирана програма, а не единствена мерка за заштита. Особено е важно да се избегнува повторување на инсектициди со ист механизам на дејство, бидејќи Tuta absoluta има изразена способност за развој на резистентност.
При употреба на средства за заштита задолжително треба да се почитуваат регистрираните намени, препорачаните дози, каренцата и мерките за лична заштита.
Зошто навремената реакција е толку важна?
Најголемата грешка кај Tuta absoluta е да се чека штетата да стане очигледна пред да се започне со мерки за контрола. Кога ларвите веќе се навлезени длабоко во листовите или плодовите, нивната контрола станува потешка.
Затоа, заштитата треба да започне со мониторинг и превенција, а одлуките за третирање да се носат врз основа на реалната состојба во насадот.
Особено во заштитените простори, каде што условите можат да бидат поволни за брзо намножување, комбинацијата од добра хигиена, затворање на објектот, мониторинг со феромонски стапици, биолошка контрола и внимателна употреба на инсектициди може значително да ја намали опасноста од сериозни загуби.
Наш совет
Не чекајте да ги видите сериозните оштетувања за да започнете со заштита од Tuta absoluta. Кај овој штетник најважна е раната реакција.
Поставете феромонски стапици за навремено следење на летот, редовно прегледувајте ги листовите и плодовите и веднаш отстранувајте ги силно нападнатите растителни делови. Кога е можно, комбинирајте биолошки и механички мерки со правилно избрана хемиска заштита.
Најдобрата стратегија не е „кој инсектицид да го употребам?“, туку „како да ја одржувам популацијата на штетникот под економскиот праг со комбинација од повеќе мерки?“
Токму затоа, редовното следење и интегрираниот пристап се клучот за поефикасна, поекономична и поодржлива заштита на доматот.
