Земјоделството е директно зависно од природата – од почвата, водата, климата, инсектите, микроорганизмите и биолошката разновидност. Затоа, одржливото производство не значи само „помалку хемија“, туку паметно дизајнирање на земјоделскиот систем така што природните процеси ќе работат во наша корист.
Токму на ова се темели пермакултурата – пристап кон земјоделството и управувањето со земјиштето кој се обидува да работи со природата, а не против неа. Наместо ресурсите да се користат еднократно и отпадот да се зголемува, идејата е водата, органската материја, енергијата и хранливите материи што е можно повеќе да се задржат и повторно да се искористат во системот.
Што всушност значи пермакултура?
Пермакултурата не е една конкретна техника, тоа е начин на планирање и управување со производниот систем, при што фармата се набљудува како еден поврзан екосистем, а не како збир од изолирани активности.
Зошто ова е важно за македонското земјоделство?
Нашите земјоделски производители веќе се соочуваат со проблеми кои директно се поврзани со начинот на управување со ресурсите.
Долготрајните суши и високите температури го зголемуваат потребното количество вода за наводнување. Интензивната обработка може да ја наруши структурата на почвата и да ја зголеми опасноста од ерозија. Намалувањето на органската материја го намалува капацитетот на почвата да задржува вода и хранливи материи.
Пермакултурниот пристап не може да ги реши сите овие проблеми, но може да помогне земјоделскиот систем да стане поотпорен и поефикасен.
1. Почвата не е само „подлога“ за растението
Една од најважните идеи што земјоделецот може да ја преземе од пермакултурата е грижата за почвата како жив систем.
Здрава почва содржи органска материја, микроорганизми, габи и бројни други организми кои учествуваат во разложувањето на органските остатоци и достапноста на хранливите материи.
Наместо постојано да ја обработуваме и оставаме гола, почвата треба што почесто да биде покриена и заштитена.
Практични мерки се:
- внесување добро прегорен органски материјал;
- користење компост;
- оставање и правилно управување со растителните остатоци;
- користење органска прекривка – слама, растителни остатоци и слични материјали;
- покривни култури;
- намалување на непотребната обработка;
- правилна плодоредна шема.
Целта не е само да се додаде повеќе ѓубриво, туку да се создадат услови почвата сама подобро да ги извршува своите функции.
2. Мулчирањето – едноставна техника со голем ефект
За македонските услови, мулчирањето може да биде особено корисно.
Слојот од органски материјал на површината:
- го намалува испарувањето на водата;
- ја штити почвата од директно сончево зрачење;
- го намалува температурниот стрес;
- го ограничува никнувањето на плевели;
- со текот на времето придонесува за зголемување на органската материја.
Но, мора да се внимава на тоа материјалот за мулчирање да биде здрав и без семиња од плевели или штетни организми.
3. Водата треба да се задржи што подолго на парцелата
Во услови на сè почести сушни периоди, секоја капка вода има значење.
Пермакултурниот пристап не подразбира само „да обезбедиме повеќе вода“, туку да спречиме водата што веќе паднала како дожд да истече или испари непотребно брзо.
Практични мерки можат да бидат:
- собирање дождовница;
- резервоари за складирање вода;
- капково наводнување;
- мулчирање;
- зголемување на органската материја;
- правилно планирање на теренот за намалување на површинското истекување.
Кај земјоделските површини на наклон, посебно внимание треба да се посвети и на ерозијата. Добро поставената вегетација и правилното управување со водата можат да помогнат да се намали губењето на најплодниот површински слој.
4. Разновидноста е предност, а не проблем
Монокултурниот систем може да биде ефикасен за механизирано производство, но големата биолошка разновидност може да придонесе за поголема стабилност на земјоделскиот екосистем.
На фармата може да се комбинираат:
- различни култури во плодоред;
- цветни видови кои привлекуваат опрашувачи;
- живи огради и појаси со растенија и сл.
Разновидноста создава живеалишта за различни организми и може да придонесе за подобра биолошка рамнотежа. Пермакултурниот пристап токму на ова ја нагласува важноста на разновидните екосистеми.
Тоа не значи дека секој производител треба да засади „од сè по малку“. Напротив – секоја интервенција треба да биде усогласена со производната цел, механизацијата и пазарот.
5. Корисните инсекти се дел од производниот систем
Не секој инсект на фармата е штетник.
Бубамарите, златоочките, некои паразитоиди, пчелите и другите опрашувачи можат да имаат значајна улога во агроекосистемот.
Затоа, наместо секој инсект автоматски да се третира како непријател, важно е да се препознае кој организам е присутен и каква улога има.
Цветни појаси, тревни површини, живи огради и разновидна вегетација можат да обезбедат храна и засолниште за корисните организми.
6. Отпадот од една активност може да биде ресурс за друга
Една од најинтересните идеи на пермакултурата е концептот на затворен циклус – наместо органските материјали да станат отпад, тие повторно да се искористат.
На фарма тоа може да изгледа вака:
растителни остатоци → компостирање → органска материја → почва → нова култура
На овој начин се намалува количината на отпад, а истовремено се намалува потребата за купување дел од материјалите.
Пермакултурата не значи „без хемија по секоја цена“
Целта е да се намали непотребната употреба на ресурси и да се избере најсоодветната мерка според конкретниот проблем.
На пример, наместо превентивно третирање без следење, земјоделецот може да користи:
- редовно следење на насадот;
- феромонски и лепливи стапици каде што се соодветни;
- агротехнички мерки;
- правилен плодоред;
- отпорни или толерантни сорти кога се достапни;
- биолошки и механички мерки;
- а хемиска заштита – само кога е оправдана и со регистрирани средства според упатството и актуелните правила.
Така се штитат и приносот и економската исплатливост на производството.
Пермакултурата и модерното земјоделство можат да одат заедно
Пермакултурата не треба да се сфати како враќање кон земјоделството од минатото.
Напротив, современите технологии можат да помогнат принципите на одржливост да се применат многу попрецизно.
Сензори за влага, автоматизирано наводнување, метеоролошки станици, дигитално следење на производството, прецизно ѓубрење и системи за следење на штетници овозможуваат ресурсите да се користат токму таму и тогаш кога се потребни.
На пример, сензорот за влажност може да покаже дека нема потреба од дополнително наводнување, додека агрометеоролошките податоци можат да помогнат навремено да се процени ризикот од појава на одредена болест.
Тоа е суштината на современиот одржлив пристап: повеќе знаење и податоци, а помалку непотребно трошење.
Главната вредност на пермакултурата е начинот на размислување: набљудувај, планирај, користи ги природните процеси, намалувај го отпадот и постојано подобрувај го системот.
Наш совет
Не обидувајте се одеднаш да ја претворите целата фарма во „пермакултурна фарма“. Започнете со една парцела и една конкретна промена – мулчирање, покривна култура, подобро управување со водата, компостирање или зголемување на биодиверзитетот.
Потоа мерете ги резултатите: потрошувачка на вода, трошоци, принос, состојба на почвата и појава на штетници и болести.
Ако практиката носи резултат – проширете ја.
На крајот, најдобар одржлив систем не е оној што звучи најубаво на хартија, туку оној што истовремено ја зачувува почвата и водата, го намалува непотребниот трошок и му овозможува на земјоделецот стабилно и економски исплатливо производство.
