Црвеното јаболко не значи секогаш зрело јаболко. А датумот од минатата година не значи дека е вистинскиот датум и оваа година.
Одредувањето на вистинскиот момент за берба е една од најважните одлуки во производството на јаболко. Од него зависат квалитетот на плодот, неговата цврстина и вкус, отпорноста на оштетувања, можноста за долготрајно складирање и, на крајот, неговата пазарна вредност.
Прерано набраните јаболка можат да имаат недоволно развиен вкус, повеќе скроб, недоволна обоеност и послаб квалитет при консумација. Од друга страна, доцната берба може да доведе до омекнување на плодовите, поголема чувствителност на нагмечување и физиолошки нарушувања, како и до пократок период на успешно чување.
Затоа, прашањето не е само „Кога обично ја береме оваа сорта?“, туку:
„Дали плодовите во овој конкретен овоштарник, во оваа година и за конкретната намена, ја достигнале соодветната зрелост?“
Бербата не се одредува само според календарот
Во пракса, производителите често се потпираат на датумите од претходните години, на искуството или на визуелниот изглед на плодовите. Тие информации се корисни, но не се доволни.
Времето на зреење се менува зависно од сортата, датумот на полното цветање, температурите во текот на сезоната, акумулираната топлина, надморската височина, оптовареноста на дрвото со плод, достапноста на вода, условите во крошната и микроклимата.
Ова е особено важно за македонските овоштарници, каде што условите можат значително да се разликуваат меѓу производните подрачја и дури меѓу различни парцели во ист регион.
Затоа, датумот од минатата година треба да биде ориентација, а не правило.
Искуството е важно, но науката треба да биде основа
Искусниот овоштар често може многу добро да процени дека плодот се приближува кон берба. Бојата, големината, изгледот на семките, лесното одвојување на плодот од гранчето и вкусот се корисни визуелни и практични показатели.
Но, дел од најважните процеси на зреење се случуваат во внатрешноста на плодот и не можат сигурно да се проценат само со гледање.
Токму затоа, за професионално производство, особено кога јаболкото треба да се складира неколку месеци, препорачливо е одлуката за берба да се потпира на комбинација од искуство, следење на временските услови и објективни мерења на зрелоста.
Научниот пристап не го заменува искуството на овоштарот – напротив, му помага тоа искуство да го претвори во попрецизна одлука.
Кои показатели се користат за проценка на зрелоста?
Ниту еден показател сам по себе не може да даде целосна слика. Најдобра проценка се добива со комбинирање на повеќе параметри.
1. Индекс на скроб
Еден од најкорисните показатели за внатрешната зрелост на јаболкото е степенот на претворање на скробот во шеќери.
Со едноставен тест со јод, пресеченото јаболко се третира со раствор кој реагира со скробот. Делот од плодот што сè уште содржи скроб се обојува темно, додека со напредувањето на зрелоста темните површини постепено се намалуваат.
Важно е да се знае дека скробниот индекс не е универзален за сите сорти. Различните сорти имаат различен начин и брзина на исчезнување на скробот, па резултатот треба да се толкува според соодветна скала за сортата.
Кај плодови што ќе одат на подолго складирање, овој показател е особено важен.
2. Цврстина на плодот
Со пенетрометар може да се измери цврстината на месото на јаболкото.
Со зреењето, плодот постепено омекнува. Цврстината е важна за отпорноста при берба, транспорт и манипулација, но и за способноста на плодот да го задржи квалитетот во складиште.
Сепак, ниту цврстината не треба да се толкува изолирано. Иста измерена цврстина не мора да значи иста фаза на зрелост кај различни сорти.
3. Растворливи суви материи – °Brix
Рефрактометарот овозможува брзо мерење на растворливите суви материи во сокот од плодот.
°Brix е корисен показател за развојот на шеќерите и потенцијалот за сладост, но висок °Brix сам по себе не значи дека јаболкото е целосно зрело.
Можно е плодот да има добра вредност на °Brix, а сè уште да содржи премногу скроб или да не ја достигнал потребната зрелост за складирање.
4. Боја на плодот
Бојата е еден од најлесно забележливите показатели, но токму затоа често се преценува.
Кај црвените сорти, силното руменило може да се развие под влијание на сончевата светлина и температурните услови, без плодот истовремено да ја достигне оптималната внатрешна зрелост.
Ова е особено важно кај сортата Црвен Делишес но принципот важи и за други црвени сорти.
Затоа:
Добро обоено јаболко не значи автоматски зрело јаболко.
Кај сортите со зелена или жолта основна боја, промената на основната боја може да биде покорисен показател, но повторно треба да се земат предвид и другите параметри.
Ајдаред – сорта на која треба посебно внимание
За македонските производители особено значење има Ајдаред, сорта која е широко застапена во нашето овоштарство и често се произведува и за складирање и за подоцнежна продажба.
Кај Ајдаред не треба да се донесува одлука за берба само врз основа на интензитетот на црвената боја. Како и кај другите сорти, потребно е да се следи развојот на скробот, цврстината и растворливите суви материи, а резултатите да се поврзат со планираната намена на плодот.
Ова е особено важно кога производителот планира јаболкото да го чува подолг период. Плодот наменет за подолготрајно складирање не треба да се остава да ја достигне истата напредна зрелост како плодот што веднаш ќе се пласира на пазар.
Со други зборови, „зрело за берба“ и „најдобро за јадење“ не се секогаш иста фаза.
Како да се зема примерок од овоштарникот?
Мерењето има смисла само ако примерокот е правилно земен.
За секоја сорта, а по можност и за секој различен производен блок, треба да се следат репрезентативни дрвја. Не треба да се земаат само најубавите и најобоени плодови.
Добра практика е да се изберат неколку репрезентативни дрвја, да се означат и од нив да се земаат примероци во текот на периодот пред берба. Плодовите треба да бидат приближно со иста големина и да се земаат од различни позиции во крошната.
Следењето може да започне неколку недели пред очекуваната берба, а со приближувањето кон бербата контролите треба да бидат почести.
На тој начин не се гледа само моменталната вредност, туку и трендот на созревање.
Зошто временските услови се толку важни?
Јаболкото не созрева според календарот, туку според биолошкиот развој.
Топлите периоди можат да го забрзаат развојот, додека постудените услови можат да го забават. Температурите во текот на целата сезона имаат влијание врз развојот на плодот, а високите температури и водниот стрес пред берба можат дополнително да влијаат врз големината, цврстината, бојата и квалитетот на плодовите.
Кај црвените сорти, студените ноќи во периодот пред берба можат да придонесат за подобро развивање на црвената боја. Тоа повторно покажува зошто бојата не треба да биде единствениот критериум.
За попрецизно следење може да се користат и податоци за деновите по полно цветање (DAFB) и акумулираната топлина, но овие показатели треба да се користат како помошни алатки, а не како замена за мерењето на зрелоста на самиот плод.
Бербата зависи и од тоа каде ќе заврши плодот
Истото јаболко не се бере во иста фаза ако неговата намена е различна.
Јаболко за непосредна продажба може да се остави да достигне понапредна зрелост, со подобар развој на вкусот и аромата.
Јаболко за долготрајно складирање треба да се бере во соодветна физиолошка зрелост, пред да стане презрело, затоа што дел од процесите на зреење продолжуваат и по бербата.
Затоа, пред почетокот на бербата треба да се знае:
- кој дел од производството оди веднаш на пазар;
- кој дел оди во ладилник;
- колку долго се планира складирањето;
- каков квалитет бара купувачот;
- и кои показатели се карактеристични за конкретната сорта.
Наш совет
Не ја одредувајте бербата само според бојата, календарот или навиката од претходните години.
За македонските производители на јаболко, особено кај сортите како Ајдаред, Златен Делишес, Гала и Црвен Делишес, многу посигурен пристап е да се комбинираат искуството на производителот со објективни показатели за зрелост.
Пред берба, следете ги скробниот индекс, цврстината, °Brix и бојата, а кога е потребно и други параметри. Уште поважно, следете ги нивните промени во времето, а не само една измерена вредност.
Науката не треба да се користи дури откако ќе се појави проблемот. Таа треба да биде дел од одлуката пред да започне бербата.
Затоа, наместо да се прашуваме „Дали јаболкото изгледа зрело?“, подобро е да се прашаме:
„Што покажуваат податоците за зрелоста на плодот и дали тој е подготвен токму за намената за која го произведуваме?“
Токму тука се прави разликата меѓу берба „по чувство“ и професионално планирана берба со цел да се зачуваат квалитетот, складишниот потенцијал и вредноста на производот.
